Category: философия

Category was added automatically. Read all entries about "философия".

Лъэпкъ гупшысэм иухъумакIу.

ЯакъылкIи, ягупшысакIэкIи, язекIуакIэкIи къахэщхэу адыгэ лъэпкъым бэ зигугъу шIукIэ пшIынэу иIэр. Ахэм зэу ащыщ Анцокъо Хьаджыбэч Шыхьанчэрые ыкъор.

Чъэпыогъум и 26 — 27-м, Анцокъо Хьаджыбэч къызыхъугъэр илъэси 170-рэ зэрэхъурэм ехъулIэу, дунэе мэхьанэ зиIэ научнэ-практическэ конференцие институтым бзэшIэны­гъэмкIэ иотдел иIофышIэ­хэм зэхащэ. Ащ Къэрэщэе-Щэрджэсым, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Грузием, Абхъазым, Тыркуем, Азербайджан, Дагъыстан ыкIи нэмыкI хэгъэгухэм, республикэхэм къарыкIыщт шIэныгъэлэжьхэр хэлэжьэ­щтых.

1-%d0%bd%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%b1%d0%b8%d0%b1%d0%bb%d0%b8%d0%be%d1%82%d0%b5%d0%ba%d0%b0Анцокъор зэрэхьарыфылъэ зэхэгъэуцокIуагъэм нэмыкIэу, ащ усэу, орэдэу зэхилъхьагъэ­хэри, тхыдэжъэу, гущыIэжъэу ыугъоигъэхэри къытлъыIэсы­жьыгъэх. Ежь философэу зэрэщытыгъэр къэзыушыхьатрэ гупшысэ куухэр зыхэлъ итхыгъэхэр, иIофшIагъэхэр лъэпкъым къыфигъэнагъэх. Ахэм такъытегущыIэн амал непэ тиI.

Хьаджыбэч дэгъу дэдэу къы­гурыIощтыгъ гущыIэжъхэр гущыIэ лые зыхэмыт гущыIэухыгъэ кIэко цIыкIукIэ къэIуагъэхэми, акъыл нэфыр, Iушыгъэр, зэфа­гъэр, шъыпкъагъэр, гупшысэ куур зэрахэлъыр. ГущыIэжъхэр Анцокъом ыугъоищтыгъэх ыкIи игущыIэ зыщищыкIагъэм, зыщигъом къыхигъэуцощтыгъэх. Iэпэрытхэу «Анцокъо Хьаджыбэч игупшысэхэр» зыфиIорэм гущыIэжъ 210-рэ фэдиз къыхэдгъотагъ.

Мыгъэ ар къызыхъугъэр илъэ­си 170-рэ мэхъу. Ащ ехъулIэу ищыIэныгъэ гъогу зышIэрэм кIэкIэу ыгу къэдгъэкIыжьын, зымышIэрэмкIэ гъуазэ хъун.

ШIэныгъэзехьэ хъущтыр 1846-рэ илъэсым къуаджэу Лы­гъотх къыщыхъугъ. Къызэрыхъухьа­гъэр лэжьэкIо унагъу. 1874-рэ илъэсым Хьаджыбэч Аскъэлае щыщ Шэмбэтыкъоу арапыбзэри къурIаныбзэри дэгъоу зышIэхэу, сымаджэмэ яIэзэнми фэIэпэIасэм нэIуасэ фэхъу. ШIэныгъэзехьэ хъущтым ар Iустазы шъхьаIэу иIагъ, нэужым ятэнэпIос хъужьыгъагъэ. КъызэраIотэжьырэмкIэ, Хьаджы­бэч шIэныгъэу тхылъ тхынымкIи IэзэнымкIи къыIэкIэхьагъэмэ Шэмбэтыкъом къыритыгъэр апэрэ ублапIэ фэхъугъэмэ ащыщыгъ.

Хьаджыбэч узыбэми яIазэ­щтыгъэу къаIотэжьы: чыйузи, тхьакIумузи, пэузи, нэмыкI­хэ­ми. КIышъо бэгыгъэхэри шъэ­жъые ахимыIэу ыгъэхъужьыщтыгъэх. Сымэджэщэу иIагъэр ибгъэнышъхьэ унэ цIыкIу ары­гъэ. Сыма­джэу уз хьылъэм Iэ­кIихы­жьы­гъэмэ ащыщыгъ зэлъашIэрэ адыгэ баеу Трэхъо Лыу. Ар зегъэхъужьым къыри­Iогъагъ: «ЕгъашIэм адыгэ горэм ымы­лъэгъугъэ унэ пфэс­шIыщт» ыIуи, ау Хьаджыбэч а «шIухьаф­ты­ныр» щигъэзые­гъагъ. Хьаджыбэч фэягъэп баи хъунэу. «Зы нэбгырэ горэ тхьамыкIэу убаиныр емыкIу», ыIощтыгъ ащ.

ЦIыфмэ афишIэрэм къыхэ­кIыкIэ Хьаджыбэч ежь ышъхьэ пылъыжьынэу уахътэ иIа­гъэп. Аужыпкъэм, унагъо имы­Iэзэ илъэс шъэныкъом ехъу­гъагъ. Шъао къызыфэхъум, илъэс шъэныкъорэ хырэм итыгъ. КIалэм Нухь фаусыгъагъ пегъымбарым ыцIэкIэ. Нухьэ шыпхъухэу Гощэфыжьрэ Къадырхъанрэ, ышэу Исмахьилэрэ иIагъэх.

Хьаджыбэч щыIэныгъэ гъогу хьылъэ къыкIугъ. Ежьыр лъэ­шэу гумызагъэти, бэмэ агъэ­гумэкIыщтыгъэ, къыдэмыхъухэрэми агъэгупсэфыщтыгъэп. А зэкIэми ащ ипсауныгъэ зэща­гъэ­къуагъ, алэжьагъ.

Мэлылъфэгъум и 5-м, 1921-рэ илъэсым Хьаджыбэч идунай ыхъожьыгъ, зыдэсыгъэ къуа­джэу Аскъэлае щагъэтIылъы­жьыгъ.

Анцокъо Хьаджыбэч гъэсэныгъэм илъэгъохэщ, Iелфыбэ зэхэгъэуцуакIу, тхакIо, усакIо, орэдус, орэдыIу, гущыIэжъугъо­якIу — лъэпкъ гупшысэм иухъумакIу! Ау анахьэу ыкIуа­чIэ зыфигъэзагъэу зыфэлажьэ­щтыгъэр адыгабзэр тхылъыбзэ ышIыныр ары. «Зыбзэгу тхылъ язымыгъэшIыгъэ цIыф лъэпкъэу акъылэгъу зэфэхъу­гъэ дунаим тетэп», — еIо Хьа­джыбэч. Лъэпкъым тхылъыбзэ иIэмэ, тапэкIэ щыIагъэхэм, тинахьыжъхэм зэIуагъэкIэгъэ шIэныгъэр лIэужыкIэу къакIэ­хъухьэрэмэ зэраратыжьын ама­лышIоу Хьаджыбэч ылъытэ­щтыгъ. Лъэпкъ зэгурыIоныгъэри ащ къыкIэлъыкIощтэу ылъытэ­щтыгъ. «Къэлэмыпэр — Iоф мыгъэкIод, хэбзэ мыгъэулъый, лъэпкъ мыгъэгъуащ, щыIэкIэ амал-къолай, сэнэхьатхэм яустаз», — еIо ащ.

Хьаджыбэч иIэпэрытх къы­зэриушыхьатырэмкIэ, лъэпкъ Iофыгъо зэфэшъхьафыбэмэ яхьылIэгъэ тхыгъэхэри усэу дэтхэри зэкIэ зы Iофыгъо шъхьаIэ фэкIожьых: лъэпкъыбзэр тхылъыбзэ шIыгъэным къыфэджэх. Ащ фэдэ усэх «Адыгэ тхьаусыхэ гъыбз», «Лъэпкъ гукъау», «Е адыгэ де­лэ тхьамыкIэх» ыкIи нэмыкIхэу усакIом иIэпэрытх тхылъ дэхьагъэхэр.

ГущыIэжъ хъужьыгъэу Аскъэлаий, нэмыкI адыгэ чылагъо­хэми адэлъ: «Гъэжъуанэ орэдыр еусы, Хьаджыбэч сэуатэр хелъхьажьы». Шъхьэлэхъо Абу мы­рэущтэу къетхы ащ фэгъэхьы­гъэу: «Мэзаем и 28-м, 1935-рэ илъэсым Теуцожь Цыгъо къыIуи Цэй Ибрахьимэ ригъэ­тхыжьыгъэу «Гъэжъуанэ иорэд» зыфиIорэм гущыIэ щэрыоу Хьаджыбэчрэ Гъэжъуанэрэ афэгъэхьыгъэр икъэIуакIэкIэ тIэкIу текIэу къыхэфэ: «А Гъэ­жъонэ мыгъом сиорэд гущэ къеусы, / Хьаджыбэч къынэсыгъэшъы сэуатэр къыхелъхьэ гущ». Абу гупшысэр лъегъэ­кIуатэ: «Сыдэущтэу орэхъу фаеми, Iуагъэ хъугъэр къэуубытыжьын плъэкIыщтэп, орэдым хэтэу къежьагъэми, шъхьафэу къежьагъэми а гущыIэ щэрыом, цIыфхэм уасэу Хьа­джыбэч фашIырэр, щэч хэмылъэу, къеушыхьаты».

«Хьаджыбэч сыд фэдэ Iоф къытегущыIэми, философ гущыIэ зэфэхьысыжь хэлъэу, зэгъэпшэныр ылъапсэу, нафэу, щэрыоу игущыIэ егъэпсы», — еIо Тхьаркъохъо Юныс «Анцокъо Хьаджыбэч иусэхэр нэиутхэу щытыгъэх», — къыхегъэщы Гъыщ Нухьэ.

Блэгъожъ Зулкъаринэ мырэущтэу къетхы: «Анцокъо Хьаджыбэч къытфигъэнагъэр бэ. Джыри узэгупшысэнэу, зэхэпфынэу, уигъэгушхонэу ахэм ахэтыр макIэп, ар аскъэлаемэ язакъоу яеп, лъэпкъым ынап, лъэпкъым ибыракъзехьэ­мэ ащыщ. Ар хэти щыгъупшэ хъущтэп. Анцокъо Хьаджы­бэч адыгэхэр зыдэщыIэ къуа­пэхэр зэкIэ къегъэнэфы».

4-%d0%be%d1%82%d0%b4%d0%b5%d0%bb-%d1%8f%d0%b7%d1%8b%d0%ba%d0%b0«Зафэр иIашэу, шъыпкъэр игъогоу <…> Анцокъо Хьа­джыбэч. <…>А усэкIо очылыр мылъкукIэ дэпщэхышъущтэп, гъогу зафэу, гъогу занкIэу зытетым тепщын плъэкIыщтэп. Идейнэ-творческэ нэшэнэ пытэм тет: зыIэшъхьитIукIэ мылъкур къэзылэжьырэр, цIыфыгъэ дахэ зыхэлъыр ары усакIом щытхъу зыфиIорэр, лэжьэн зи­мыкIасэу, зыгорэм къылэжьы­гъэмкIэ щыIэн зыгу хэлъхэр ары ыумысыхэрэр. Джа творческэ екIолIакIэм ренэу фэ­шъып­къагъ Хьаджыбэч», — еIо Шъхьэлэхъо Абу.

Овчинниковым къетхы: «Точное место захоронения создателя адыгейской азбуки Ха­джибеча Анчока едва ли представляется возможным. Впрочем, может быть, это и к лучшему: такому человеку место успокоения адыгейский народ должен найти в своем сердце».

Анцокъо Сурэт.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат, гуманитар ушэтынхэм апылъ республикэ институтым бзэшIэны­гъэхэмкIэ иотдел иIофышIэ шъхьаI.
Адыгэ макъ.